Książka przeczytana i książka do przeczytania: koreańskie formy przydawkowe

Wprowadzenie

Ten tekst skupia się na czynności wcześniejszej i planowanej. Podstawową budowę określeń teraźniejszych omawiamy osobno. Nie trzeba jednak zakładać, że każda końcówka daje się przełożyć na jeden polski czas niezależnie od reszty zdania.

읽은 책 i 읽을 책

Porównaj dwa przykłady ćwiczeniowe:

W obu grupach ostatnim słowem jest 책. Przed nim stoi forma od 읽다, „czytać”. 읽은 przedstawia czynność wcześniejszą w odpowiednim kontekście; 읽을 może odnosić się do planowanej czynności. Same te dwa wyrażenia nie określają, kto czyta ani kiedy dokładnie to robi. Polski przekład z „przeczytałam” jest jednym z możliwych w konkretnej sytuacji, nie informacją o płci lub osobie zapisaną w koreańskiej końcówce.

NIKL na przykładzie 공부한 사람 i 공부할 사람 objaśnia rozróżnienie między czynnością wcześniejszą a planem, zamiarem lub możliwością. Przy -(으)ㄹ instytut wymienia także inne znaczenia związane z czymś, co nie jest przedstawione jako ustalony fakt. Dlatego tłumaczenie „będzie” nie pasuje automatycznie do każdego wystąpienia.

Jak tworzyć formy na prostych przykładach

Zacznij od czasowników regularnych:

W przykładach z 읽다 i 먹다 temat kończy się spółgłoską, więc w tych formach widzimy odpowiednio -은 i -을. Przy 보다 i 가다 temat kończy się samogłoską, a w zapisie pojawiają się -ㄴ i -ㄹ. Tabela pokazuje kilka regularnych wzorów, nie pełną odmianę wszystkich czasowników.

Poradnik dla nauczycieli Instytutu Króla Sejonga zestawia pełne zdania 빵을 먹었어요 i 빵을 먹을 거예요 z określeniami 먹은 빵 i 먹을 빵. W pierwszej parze ktoś już zjadł pieczywo, w drugiej mówi o pieczywie, które ma zjeść. W określeniu rzeczownika forma czasownika stoi przed 빵, a partykuła 을 z pełnego zdania nie jest przenoszona razem z nim. Nie jest to skrócona wersja identycznego zdania; zmienia się jego rola w wypowiedzi.

Podobny układ w tym samym materiale tworzą 음식을 만들었어요 i 만든 음식. Pierwsze jest zdaniem o wykonanej czynności, drugie wskazuje jedzenie określone przez wcześniejsze przygotowanie. Gdy tłumaczysz, najpierw znajdź rzeczownik główny, tu 빵 albo 음식. Potem zapytaj, co mówi o nim forma stojąca z lewej strony. Bez całego zdania nie wiesz, kto przygotował jedzenie ani czy będzie ono zjedzone później. Samą wcześniejszą czynność można opisać, ale nie należy dopowiadać jej wykonawcy.

본 영화 może odnosić się do filmu, który ktoś obejrzał; 볼 영화 do filmu planowanego do obejrzenia. Czyją czynność opisujesz? Bez dalszego kontekstu tego nie wiadomo. Dodanie 내가, „ja”, lub 친구가, „przyjaciel”, może tę informację wyjaśnić, ale nie jest zawsze konieczne, jeśli rozmowa już ją ustaliła.

Kiedy temat kończy się na ㄹ

Tabela nie pokazuje jeszcze czasowników takich jak 살다. Jego temat to 살-, a widoczne formy przydawkowe różnią się od prostego dopisania całej końcówki po ostatniej sylabie. NIKL zestawia formy 산, 사는 i 살. Pierwsza może wskazywać wcześniejsze zamieszkiwanie, druga pasuje do opisu bieżącego miejsca zamieszkania, a trzecia zależnie od kontekstu może odnosić się do planu albo możliwości.

Przy -(으)ㄴ końcowe ㄹ tematu znika w zapisie: 살- daje 산, nie 살은. Przy formie z -(으)ㄹ zapis to 살, nie 살을. W osobnej odpowiedzi instytut wyjaśnia typową analizę drugiej formy: ㄹ tematu zanika, po czym pojawia się ㄹ końcówki. W gotowym zapisie widać jedno ㄹ. Instytut zaznacza, że sposób analizy może zależeć od przyjętego stanowiska, dlatego dla początkującej osoby najważniejsze jest rozpoznanie poprawnej formy w zdaniu.

W pytaniu omawianym przez NIKL zestawiono 서울에 사는 사람 i 서울에 산 사람: osobę mieszkającą w Seulu oraz osobę, która tam mieszkała wcześniej. W odpowiedzi instytut zwraca uwagę, że samo 산 사람 bez dopowiedzenia może zostać zrozumiane inaczej: jako „żywa osoba”, w przeciwieństwie do osoby zmarłej. Decyduje inne znaczenie 살다, a nie zmiana zapisu 산. Dlatego miejsce i reszta zdania pomagają wybrać sens.

NIKL podaje również formę 살던, w której ㄹ pozostaje w zapisie. To użyteczny kontrast dla samej odmiany; nie wyczerpuje znaczeń -던 ani różnic między nim a -(으)ㄴ. Inne typy odmiany, których nie pokazano w tabeli, sprawdzaj osobno. Osobny tekst przedstawia odmiany ㄷ, ㅂ i 르.

Osoba, która wyszła wczoraj

Odpowiedź NIKL o końcówce -ㄴ podaje przykład 어제 떠난 사람. Można go przełożyć jako „osoba, która wyszła wczoraj” lub, zależnie od sytuacji, „osoba, która wczoraj wyjechała”. 어제 oznacza „wczoraj”, 떠난 pochodzi od 떠나다, a 사람 to osoba. Cała poprzedzająca część pomaga ustalić, o którą osobę chodzi.

Określenie czasu nie jest ozdobnikiem. Pomaga odróżnić tę osobę od kogoś, kto wyjechał innego dnia. Sama forma 떠난 nie podaje celu podróży ani powodu wyjazdu. Jeśli czytasz takie wyrażenie w wiadomości, poszukaj tych informacji w dalszym ciągu, zamiast dopisywać je do przekładu.

W tym samym zestawie NIKL pojawia się 손을 다친 사람, czyli osoba, która zraniła sobie rękę. Rzeczownik 사람 jest znowu na końcu, ale wcześniejsza część zawiera także 손을, wskazujące rękę jako część ciała związaną z urazem. Przy dłuższym określeniu odnajdź najpierw osobę, potem formę 다친, a następnie sprawdź, do czego odnosi się 손을.

To dwa różne zastosowania tego samego sposobu budowania opisu. W pierwszym przy rzeczowniku znajduje się informacja o czasie wyjazdu; w drugim o urazie. Nie musisz tłumaczyć ich słowo po słowie w koreańskiej kolejności, ale warto umieć wskazać, które informacje rzeczywiście pojawiły się przed rzeczownikiem.

Dwa zdarzenia i punkt odniesienia

Końcówka opisująca czynność wcześniejszą nie zawsze oznacza, że zdarzenie miało miejsce przed chwilą mówienia. Może być wcześniejsze od innego zdarzenia, o którym mówimy.

NIKL omawia przykład 다 읽으신 후에 반납해 주세요: „Proszę oddać po przeczytaniu”. Czytanie i oddanie mogą dopiero nastąpić. Jednak najpierw trzeba przeczytać, a potem oddać. Formę 읽으신 instytut wyjaśnia przez odniesienie do czasu zwrotu, nie wyłącznie do chwili wypowiadania prośby. Zaznacza też, że przed rzeczownikiem 후 występuje forma z -ㄴ, a nie z -ㄹ.

Przy analizie zaznacz więc najpierw oba działania: czytanie oraz oddanie. Następnie zapytaj, które ma nastąpić wcześniej. 후 oznacza tutaj „po”; całość nie upoważnia do stwierdzenia, że książka już została przeczytana. To szczególnie przydatne w instrukcjach, w których polskie tłumaczenie naturalnie używa bezokolicznika lub rzeczownika odczasownikowego.

W tym przykładzie czytelnik spotka także formę wyrażającą szacunek wobec osoby, która czyta. Jeśli dopiero poznajesz podstawowy wzór 읽은, potraktuj 읽으신 jako przykład do rozpoznania, a nie pomijaj różnicy w zapisie.

Zrobione i nadal widoczne

NIKL w odpowiedzi o formie -은 podaje dwa opisy: czynność dokonana wcześniej oraz czynność zakończona, której stan się utrzymuje. To ważne rozróżnienie. Nie każdy rzeczownik określony taką formą trzeba opisać wyłącznie jako „coś, co wydarzyło się dawno temu”.

Druga odpowiedź instytutu przywołuje 모자를 쓴 여인, czyli kobietę w kapeluszu, dosłownie osobę, która ma założony kapelusz. Czynność założenia jest zakończona, ale przy opisie obrazu istotny jest także obecny stan. Polski przekład „kobieta w kapeluszu” przekazuje go naturalniej niż mechaniczne dopisanie „która założyła kapelusz”.

Nie oznacza to, że wszystkie formy -(으)ㄴ zawsze opisują stan trwający teraz. Znaczenie zależy od czasownika i całej wypowiedzi. Przy nowym przykładzie sprawdź, co mówiący rzeczywiście pokazuje: wydarzenie, jego rezultat czy relację do innego momentu.

Dlaczego -(으)ㄹ nie zawsze znaczy „w przyszłości”

W grupie 읽을 책 forma może pomóc wskazać książkę planowaną do przeczytania. Nie rozstrzyga jednak, czy plan zostanie wykonany. NIKL wskazuje, że -(으)ㄹ może wyrażać plan, przypuszczenie, zamiar lub możliwość. W niektórych konstrukcjach nie trzeba przypisywać mu konkretnego czasu.

Przy wyrażeniu z 때, „kiedy”, instytut wyjaśnia, że -ㄹ może pełnić funkcję przydawkową bez przypisania określonego czasu. W podanym pytaniu pojawia się zdanie o zatrzymaniu się po drodze do szkoły w przeszłości. Mimo 갈 때 czas całego zdania nie staje się przez to automatycznie przyszły.

Nie każda grupa z -(으)ㄹ jest też obietnicą. „Książka do przeczytania” może oznaczać zadanie albo plan; dopiero kontekst pozwala wybrać. Zapytaj, czy zdanie mówi o rzeczy rzeczywiście zrobionej, zamiarze, możliwości czy okoliczności innego zdarzenia. Potem dobierz polskie brzmienie.

Przymiotnik i czasownik: podobny zapis, inne znaczenie

W podstawowych przykładach trzeba zwracać uwagę na rodzaj słowa. NIKL podaje obok siebie czasownikową formę 떠난 사람 i przymiotnikową 푸른 하늘. Pierwsza opisuje osobę przez zdarzenie wcześniejsze w danym kontekście. Druga oznacza „błękitne niebo” i opisuje aktualną cechę.

Obecność podobnie zapisanego -ㄴ nie wystarcza więc do stwierdzenia, że niebo było błękitne wyłącznie w przeszłości. Najpierw rozpoznaj słowo, od którego powstała forma, i sprawdź jego znaczenie oraz kategorię. Następnie przeanalizuj kontekst czasowy. To niewielki krok, który chroni przed błędnym tłumaczeniem całego opisu.

Instytut zaznacza również, że -(으)ㄹ może łączyć się z przymiotnikami. Nie rozwijamy tu pełnej odmiany przymiotników ani nie przypisujemy każdemu takiemu użyciu jednego polskiego czasu. W artykule skupiamy się na kilku czynnościach i na tym, jak czytelnik może je osadzić względem innego zdarzenia.

Co sprawdzić w krótkiej wiadomości?

Wyobraź sobie, że ktoś opisuje książkę dwoma słowami: 읽은 책. Wiesz, że chodzi o książkę określoną przez wcześniejsze czytanie, ale bez otaczającego zdania nie masz pewności, kto ją czytał ani kiedy. Jeśli wiadomość dotyczy kilku osób, nie przypisuj lektury automatycznie osobie, która wysłała tekst.

W formie 읽을 책 nadal potrzebujesz kontekstu. Może chodzić o książkę wybraną do lektury lub o zadanie do wykonania. Zadaj pytanie, jeżeli różnica ma znaczenie, na przykład przy ustalaniu wspólnego planu czytania. Sama końcówka nie wyznacza terminu ani nie gwarantuje wykonania planu.

Kiedy następne zdanie zawiera datę lub nazwę osoby, połącz ją z odpowiednią czynnością. Jeśli nie zawiera, pozostaw w przekładzie tyle swobody, ile wynika z oryginału. To bardziej precyzyjne niż wymyślenie szczegółów tylko po to, żeby polskie zdanie brzmiało kompletnie.

Przydawka i reszta zdania

Porównaj przykłady ćwiczeniowe:

제가 wskazuje osobę mówiącą w grzecznej formie. 책이에요 kończy wypowiedź jako informacja „to książka”. Zmiana 읽은 na 읽을 zmienia sposób określenia książki. W polskim możesz wybrać formę zgodną z osobą mówiącą, lecz sam koreański zapis jej płci nie określa.

Jeżeli uczysz się na fiszkach, nie zapisuj wyłącznie końcówki przy czasowniku. Dopisz rzeczownik i całą wypowiedź. Dzięki temu zobaczysz, gdzie kończy się określenie i co jest jego głównym słowem. W dłuższych zdaniach przed rzeczownikiem może pojawić się także wykonawca czynności albo określenie czasu. O zapisywaniu słów w całych zdaniach piszemy również w poradniku nauki słownictwa.

Ćwiczenie

Dobierz formę do sytuacji:

1. Chcesz wskazać film już obejrzany: 본 영화 czy 볼 영화?
2. Mówisz o książce zaplanowanej do przeczytania: 읽은 책 czy 읽을 책?
3. Czy 읽을 책 samo mówi, kto przeczyta książkę?
4. Czy w instrukcji oddania książki po przeczytaniu samo czytanie musi być już zakończone w chwili rozmowy?

Odpowiedzi: 1. 본 영화. 2. 읽을 책. 3. Nie, wykonawcę ustala się z kontekstu lub dodatkowych słów. 4. Nie. W przykładzie NIKL czytanie ma poprzedzać oddanie, choć oba zdarzenia mogą jeszcze należeć do przyszłości.

Własne zdania możesz sprawdzić podczas lekcji indywidualnych. Mapa kursu przedstawia plan nauki; aktualną dostępność materiałów sprawdź na stronie.